Cumhurbaşkanlığı doğrulama platformu kuruyor: Uzmanlar ‘Doğru Mu’ için ne diyor?

Doğrulama platformlarının sayısı, Türkiye’de son yıllarda dünyadakine paralel olarak arttı.

En son Cumhurbaşkanlığı Bağlantı Başkanlığı, Hakikat Mu isminde bir doğrulama platformunun kurulacağını açıkladı.

Devlete bağlı bir doğrulama platformunun kurulduğu tek ülke Türkiye değil.

Fakat uzmanlar, doğrulama platformlarının temelinde şeffaflık ve bağımsızlık kriterleri olduğu için bu durumun bilgi kirliliğinin artmasına yol açabileceği görüşünde.

ABD merkezli The International Fact-Checking Network (Uluslararası Doğruluk Denetimi Ağı) Yöneticisi Baybars Örsek’e nazaran bu türlü bir platformun kurulması, Türkiye’de medya ve siyasi atmosferdeki kutuplaşmanın derinliğine dair bir gösterge.

Sürecin buraya evrilmesinin şanssız bir durum olduğunu söyleyen Örsek, “Bizim ağımız içinde bulunan doğrulama kurumlarının siyasi aktörlerden bağımsız editoryal çalışmalarını gerçekleştirmelerini, bağımsızlık ve şeffaflık kriterlerine uymalarını savunuyoruz. Hükümetlerin bu usul projelerinde bunun karşılanması pek mümkün değil” diyor.

Siyasal irtibat ve gazetecilik üzerine dersler veren bağlantı akademisyeni Dr. Sarphan Uzunoğlu da, “İletişim Başkanlığı’nın bu alana adım atması Türkiye’nin hakikatini belirleyebilecekleri manasına gelmiyor. Çünkü doğrulama kuruluşları güçlerini tarafsızlıkları ve usullerinden alıyor” yorumunda bulunuyor.

Türkiye’de birinci doğrulama platformu 2009’da kuruldu

Doğrulama platformlarının sayısı son 10 yılda bütün dünyada arttı.

Doğrulama platformları, yanlış bilgi ve geçersiz habere karşı farklı metotlar kullanarak yanlışsız bilgiyi ortaya çıkarmaya çalışan kurumlar olarak tanımlanabilir.

Kadir Has Üniversitesi’nden Doç. Dr. H. Akın Ünver, İktisat ve Dış Siyaset Araştırmalar Merkezi (EDAM) için kaleme aldığı “Türkiye’de Doğruluk Denetimi ve Doğrulama Kuruluşları” isimli araştırmasında Türkiye’deki birinci doğrulama platformunun Palavra Savar olduğunu belirtiyor:

“2009 yılında bir küme bilim insanı ve bilim meraklısı tarafından kurulan platform, web ve toplumsal medyadaki domuz gribi ile ilgili yanlış tezleri ve düzmece bilimsel içeriği çürüterek yayın hayatına başladı.”

O günden beri Türkiye’de Malumatfuruş, Evrim Ağacı, Doğruluk Hissesi, Teyit.org, Günün Palavraları, Fact Checking Turkey, Doğrula üzere doğrulama platformları faaliyete geçti.

Siyasete ve medyaya duyulan itimadın azalması

Siyasal irtibat ve gazetecilik üzerine dersler veren irtibat akademisyeni Dr. Sarphan Uzunoğlu, son yıllarda Türkiye’de doğruluk platformlarının çoğalmasını global trendin bir kesimi olarak görüyor.

Uzunoğlu, 2016 yılında ABD’de Donald Trump’ın lider seçilmesinin ve İngiltere’de Brexit referandumunun siyasi bir kırılma olduğunu vurguluyor.

“Bazıları bu kırılmadan, politik aktörler ve medyanın güvenilirlik krizinden kaynaklanan dezenformasyonu sorumlu tutarken kimileri da mevcut siyasi kurumlara olan genel güvensizliğin buna neden olduğunu söylüyor” diyen Uzunoğlu’na nazaran Türkiye’de de son 20 yılda kurumlara olan inanç yok oldu.

Böylelikle doğrulama platformları, medyanın ve siyasetin güvenilirlik krizine karşı deva olma ümidiyle ortaya çıktı.

Hangi doğrulama platformlarına güvenmeli?

Fakat bütün doğrulama platformlarının bu maksadı taşıdığı söylenemez.

Pekala doğrulama platformlarının yanlış bilgiyi yaymadığına ve hakikat bilgiyi verdiğine nasıl güvenilebilir?

Uzunoğlu, “Aslında kolay cevaplar var. Örneğin IFCN diye bir ağ var ve global olarak doğrulamacıların kullanabilecekleri metodolojik bir yapı öneriyor” yanıtını veriyor.

Halka açık internet siteleri, finansmanları, idareleri, içeriklerin yapılış biçimleri ve metodolojileri üzere 32 farklı kriterde değerlendirmeye tabi tutulduktan sonra doğrulama platformları IFCN (International Fact-Checking Network – Milletlerarası Doğruluk Denetimi Ağı) bünyesine dahil olabiliyor.

55 ülkeden 92 farklı kurum IFCN’in bir kesimi.

Türkiye’de yalnızca Doğruluk Hissesi ve Teyit.org, IFCN üyesi.

IFCN, 2015 yılında medya çalışmaları yapan ABD merkezli Poynter Enstitüsü’nün bünyesinde kuruldu.

Doğruluk Hissesi’nin kurucularından olan Baybars Örsek ise 2019 yılında IFCN’in yöneticiliğine geçti.

‘Dünyadaki muadillerinden kaliteli içerik üretiyorlar’

Kendisine her doğrulama platformu diyeni IFCN’e kabul etmediklerini vurgulayan Örsek, “İnternette aslında büyük bir bilgi kirliliği var, rastgele bir kurum kendini doğrulama platformu olarak tanıtıp inancı suistimal etmeye çalışabilir” açıklamasında bulunuyor.

Örsek’e nazaran Türkiye’deki doğrulama platformlarının en büyük sorunu geniş kitlelere ulaşmakta badire yaşamaları.

Bunun nedenini de Türkiye’deki kutuplaşma ve medyayı elinde tutan sermaye yapısındaki monopolleşme olarak açıklıyor.

Finansman ve sürdürülebilirlik açısından da doğrulama platformlarının badireleri olduğunu belirten Örsek, “Her şeye karşın Türkiye’deki doğrulama kurumları dünyadaki muadillerinin üstüne çıkan kalitede işler yaparak değerli bir rol üstleniyorlar” kelamlarını sarf ediyor.

Etkililer mi?

Öbür yandan Dr. Sarphan Uzunoğlu doğrulama platformları için, “Tabii ki ideolojiler yokmuş üzere, dünyada tek bir hakikat varmış üzere davranmak da kusurlu. Birden fazla vakit bir doğrulama ya da yanlışlamayı görmek insanların fikrini değiştirmiyor” saptamasında bulunuyor.

Kadir Has Üniversitesi’nden Akın Ünver de EDAM için kaleme aldığı raporda çeşitli araştırmalara dayandırarak, “Doğruluk denetiminin gaye kitlenin inanç ve görüşlerini değiştirdiği savını destekleyecek kâfi ispat yoktur” sözünü kullanıyor.

Lakin Ünver yeniden de araştırmasında Türkiye’deki doğrulama platformlarının başarılı olduğunu vurgulayarak, “Türkiye’deki tecrübeden de görüldüğü üzere bilgi kısıtlaması, kutuplaşma ve sansür eğiliminin ön plana çıktığı siyasi sistemlerde bile doğruluk denetimi yararlı olabilir” sonucuna varıyor.

“Endişe verici”

Cumhurbaşkanlığı İrtibat Lideri Fahrettin Altun, hafta sonu attığı tweetinde Yanlışsız Mu platformu için, “Şu anda test kademesinde. Çok ancak çok yakında yayına geçecek, hakikat gayretimizin güçlü aygıtlarından biri olacak” sözünü kullandı.

Bu haber için ilişki kurduğumuz Bağlantı Başkanlığı, uygulama faaliyete girdiğinde ayrıntılı bilgilendirme yapılacağını aktardı.

Dünyanın birçok farklı ülkesinde de devletlerle bir formda alakalı olan doğrulama platformları var.

Güneydoğu Asya’da bunun çok fazla örneğinin görüldüğünü söyleyen IFCN Yöneticisi Örsek ise, “Türkiye’nin daha demokratikleşme sürecini tamamlayamamış Singapur, Tayland üzere ülkelerle benzerlik göstermesi bunun çıktıları konusunda beni ferdi olarak endişelendiriyor” açıklamasında bulunuyor.

Örsek, bağımsız doğrulama kuruluşları ve hükümetler ortasında işbirliği kurulmasının daha âlâ bir prosedür olduğu görüşünde:

“Bunun yerine gelişmiş demokrasilerde gördüğümüz üzere, bağımsız doğrulama kurumlarının, hükümet ya da devlet kurumlarıyla, gerek koronavirüs gerek ulusal felaketler üzere mevzularda işbirliği yaparak bilgi kirliliğine sivil toplum ve medyanın takviyesiyle tahlil üretmesi daha hoş olurdu.”

“Görev okuyucuya düşüyor”

Sarphan Uzunoğlu, devletlerle bağı olan doğrulama kuruluşlarının doğrulama platformu olarak tanımlanmaması gerektiği görüşünde.

Uzunoğlu, “Uluslararası sorunlara odaklanıyorlar ve bilhassa hedefledikleri coğrafyaların lisanlarında yayın yapıyorlarsa kamu diplomasisi için kurulmuş kuruluşlar, ulusal kamuoyuna sesleniyorlarsa propaganda kuruluşları oldukları görüşündeyim” diyor.

Örsek ise asıl misyonun okuyucuya düştüğünü vurguluyor.

Doğrulama platformlarını doğrulayacak otoritenin yeniden okuyucu olduğunu aktaran Örsek, şu tavsiyede bulunuyor:

“Eğer bir doğrulama kurumuyla karşılaşıyorlarsa kesinlikle bu kurumun metodolojisine, idaresine, finansmanına, kullandıkları kaynakların kamuya açık olup olmamasına dikkat etmelerini ve doğrulama kurumlarını kendilerinin de doğrulamasını tavsiye ediyoruz.”

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir