140 yıl evvel hayata veda etti: Rus muharrir Dostoyevski kimdir?

Hem Rus hem de dünya edebiyatının öncü isimlerinden, söylediği her kelamın ve kaleminden dökülen her cümlenin farklı bir eser niteliği taşıdığı Rus müellif Fyodor Dostoyevski, 140 yıl evvel bugün, 9 Şubat 1881’de hayata veda etti. Her daim yapıtlarıyla insanlara yol gösteren ve yapıtlarında uygun berbat, güçlü yoksul ayrımını çok başarılı bir formda işleyen, edebiyatın öncülerinden olan Dostoyevski kimdir? Yapıtları nelerdir? İşte Rus edebiyatçının hayatı…

GENÇ YAŞTA HEM ANNESİNİ HEM BABASINI KAYBETTİ

Dostoyevski 1821’de Moskova’da, fakir bir meskende doğdu. Doktorluk yapan alkolik, sonlu bir baba ve hasta bir annenin yanında mutsuz bir çocukluk geçirdi. Altı çocuklu ailenin ikinci çocuğuydu. Genç yaşta tüberküloz hastalığı yüzünden evvel annesini, sonra babasını kaybetti. Babasının vefatını kendisi istediği niyeti yüzünden depresyona girdi. Epilepsi hastalığı da bu yıllarda ortaya çıktı.

‘YENİ BİR GOGOL DOĞDU’

Annesinin vefatından sonra Petersburg’daki Mühendis Okulu’na girdi. Okulu muvaffakiyetle bitirdikten sonra istihkâm bölüğüne girdi. Bir yıl sonra istifa ederek buradan ayrıldı. Ordudan ayrıldıktan sonra edebiyata yönelen Dostoyevski’nin birinci kitabı İnsancıklar, 1846 yılında yayımlandı. Dostoyevski, toplumunu acımasız kurallarında yaşlı bir adamın öksüz bir kıza duyduğu sevdayı iç dünyasındaki derin çatışmalarla işledi. Halkın sıcak ilgisiyle karşılanan bu kitap, eleştirmenlerden de övgüler aldı. Şair Nikolay Neksarov, Dostoyevski hakkında “Yeni bir Gogol doğdu” diye konuştu. Yazarlıkta ün sağladıktan sonra 1846 yılında Gogol esintileri bulunan kitabı Öteki (Dvoynik) yayımlandı. Müellif bu romanda, kendini ortadan kaldırmaya çalışan benzeriyle daima çatışma halinde bulunan bir memurun öyküsünü anlattı. Bu romanda ele aldığı çift kişilik temasını daha sonra kimi romanlarında kullansa da roman, Belinsky dahil hiçbir eleştirmence beğenilmedi. Eleştirmenler romanı sıkıcı buldu ve alay etti.

1847 yılında ise Konut Sahibesi (Hozyayka) isimli romanı yayımlandı. Dostoyevski bu yapıtı ile de beklediği övgülerin bilakis olumsuz tenkitler aldı. Dostoyevski, ruhsal çöküntüye düştü ve ıstıraptan hasta oldu. Lakin müellifliği bırakmayan Dostoyevski, 1848 yılında Beyaz Geceler (Belıye Noçi) ve Bir Yufka Yürekli (Slaboye Serdtse) isimli kitapları yayımlattı. Bir Yufka Yürekli, müellife prestijini yine kazandırsa da beklediği başarıyı elde edemeyen Dostoyevski’nin umudunu kırdı. Yazarlıkta umudunu kırılan Dostoyevski, siyasetle ilgilenmeye başladı ve genç liberallerin (Tetrashevski) kümesine girdi.

İDAMDAN SON ANDA KURTULDU

Dostoyevski, 23 Nisan 1849 tarihinde devlet aleyhindeki bir komploya karıştığı argümanıyla sekiz arkadaşı ve ağabeyi ile birlikte tutuklandı. Vefat cezasına çarptırılan Dostoyevski, sekiz ay hapishanede yattıktan sonra öbür dokuz komplocu ile idam edilecekleri yere götürüldü. Tam kurşuna dizilmek üzerelerken af kararı çıktı. İdam cezası, dört yıl kürek ve altı yıl ismi mahpus cezasına dönüştürüldü. Sibirya’daki Omsk Kalesi’ne sürüldü. Hata ve ceza kavramları ile en ağır halde burada tanıştı. Kürek mahkûmu olduğu mühlet içinde, kolları damgalandı, başı tıraş edildi ve taş kırdı. Sara nöbetleri yüzünden birçok defa hastaneye kaldırıldı.

Sürgünde geçirdiği dört yılın akabinde 1854 yılında kürek cezasından kurtularak er rütbesi ile kışla hizmetine verildi. Semipalatinsk’te mecburî ikamete mahkûm edildi. Burada bulunan Alayın Yedinci Çizgi Taburunda beş yıl vazife yaptı. Subaylığa kadar yükseldi. 1857 yılının Şubat ayında, veremli ve dul Mariya Dmitriyevna İsayeva ile, subay kocasının vefatından sonra evlendi. Dostoyevski, Isayeva ile ona acıdığı için evlendi.

CÜRÜM VE CEZA’YI KÜÇÜK BİR OTEL ODASINDA YAZDI

1859’da ordudan terhis edilerek Moskova dışında küçük bir yerde kalmaya zorlanan Dostoyevski, özgürlüğüne kavuştuktan sonra Petersburg’a döndü. Kardeşi Mihail ve arkadaşı N.N. Strahov ile birlikte Vremya (Zaman) ve sonra da Epoha (Dönem) isimli mecmuaları hazırladı. Bu mecmualarda Slavcı kanıyı savunduğunu belirten yazılar yazdı. Ezilenler (Unijenniye i Oskorblyonniye) ve Ölüler Konutundan Anılar (Zapiski iz Mertvogo Doma) ile kendinden kelam ettirdi. 1863 yılında arzuladığı Avrupa seyahatini gerçekleştirdi. Sara nöbetleri ve kumar borçları yüzünden ezaya düşen ve yayımcılardan yazmadığı romanların avanslarını alarak yaşayan Dostoyevski, Yeraltından Notlar isimli yapıtı 1864 yılında yayımlandı. Kabahat ve Ceza (Prestuplenie i Nakazanie) ve Kumarbaz (İgrok) isimli yapıtları ise 1866 yılında yayımlandı. Dostoyevski, Kabahat ve Ceza’yı 1868 yılında Semipalatinsk’te bulunduğu vakit Roussky Slovo mecmuası için uzun bir kıssa olarak tasarlamıştı.

Muharrir, küçük bir otel odasında ve makûs bir ekonomik durumla yazdığı Cürüm ve Ceza’yı 1866 yılında tamamlamıştı. Dostoyevski’nin yazdığı Budala (Idiot) yapıtı 1866, Ebedi Koca (Veçnıy Muj) 1870, Ecinniler (Besı) 1872 yılında yayımlandı. Bütün bu başyapıtlar birbirinin izledi. Karısı öldükten sonra sekreteri Anna Grigoriyevna Snitkina ile evlendi. Tekrar borçlanan ve kumaranelerde dolaşmaya başlayan Dostoyevski, bir kız çocuk sahibi oldu. Lakin kızı fazla yaşayamadı ve doğduktan kısa mühlet sonra öldü. Dostoyevski de bu yüzden büyük bir sarsıntı geçirdi. 1875’te Delikanlı (Podrostok), 1876’da Bir Muharririn Günlüğü (Dnevnik Pisatelya) ve 1879’da Karamazov Kardeşler (Bratya Karamazovi) isimli romanları yayımlandı. Hayatı boyunca yapıtlarında işlediği temaları yine ele aldığı, insan hislerinin derinliğine inen eserler yazan Dostoyevski, Karamazov Kardeşler’de Ivan ve Alyosha Karamazov isimli karakterler için filozof Vladimir Sergeyeviç Solovyov’dan ilham aldı. Zosima ve Alyosha’nın öne çıkacağı Bir Büyük Günahkarın Hayatı isimli yapıtı tamamlayamadı.

CİĞER KANAMASI GEÇİRDİ

1881 yılının Ocak ayında ciğer kanaması geçirerek yatağa düştü ve 9 Şubat 1881 tarihinde, 59 yaşındayken öldü. Cenaze merasiminde yaklaşık otuz bin kişi tabutunun gerisinde yürüdü.

YAPITLARI

Romanlar

İnsancıklar (1846)

“İkiz,” “Öteki” (1846)

Netochka Nezvanova (1849)

Stepançikovo Köyü (1859)

Ezilmiş ve Aşağılanmışlar (1861)

Ölüler Konutundan Anılar (1862)

Yeraltından Notlar (1864)

Hata ve Ceza (1866)

Kumarbaz (1867)

Budala (1869)

Ecinniler (1872)

Delikanlı (1875)

Karamazov Kardeşler (1881)

Kısa Hikayeler

Dokuz Mektupları Romanı (1847)

Mr. Prokharçin (1847)

Konut Sahibesi (1847)

Polzunkov (1848)

Bir Yufka Yürekli (1848)

Kıskanç Koca (1848)

Namuslu Bir Hırsız (1848)

Bir Noel Ağacı Ve Düğün (1848)

Beyaz Geceler (1848)

Küçük Kahraman (1857)

Amcanın Düşü (1859)

Tatsız Bir Olay (1862)

Timsah (1865)

Ebedi Koca (1870)

Bobok (1873)

Uysal Bir Ruh (1876)

Köylü Marey (1876)

Mesih’in Noel ağacı Uzunluk de (1876)

Bir Adamın Düşü (1877)

Kurgusal olmayan eserler

Yaz İzlenimleri Üzerine Kış Notları (1863)

Bir Müellifin Günlüğü (1873-1881)

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir